Orteza ma stabilizować, korygować albo odciążać określoną część ciała, ale jej działanie zależy również od tego, jak skóra znosi kontakt z materiałem, paskami i krawędziami wyrobu. Nawet prawidłowo dobrany stabilizator może powodować dyskomfort, jeśli zostanie założony na wilgotną skórę, pofałdowaną odzież albo miejsce już podrażnione. Przygotowanie skóry nie polega na jej „utwardzaniu”, lecz na utrzymaniu czystości, suchości i możliwości regularnej kontroli.
Najważniejszą zasadą jest obserwacja. Krótkotrwały, równomierny ślad po ucisku może pojawić się po zdjęciu ortezy, jednak intensywne zaczerwienienie, ból, pieczenie, pęcherz lub uszkodzenie naskórka wymagają reakcji. Osoby z zaburzonym czuciem, cukrzycą, problemami krążenia albo trudnością w samodzielnym oglądaniu skóry powinny ustalić częstotliwość kontroli ze specjalistą.
Skóra przed założeniem ortezy
Przed użyciem ortezy skóra powinna być czysta i całkowicie sucha. Resztki potu, kosmetyków i zanieczyszczeń zwiększają tarcie, szczególnie w miejscach, w których wyrób mocno przylega do ciała. Do codziennego mycia zwykle wystarcza łagodny preparat oraz dokładne osuszenie przez przykładanie ręcznika, bez energicznego pocierania.
Trzeba obejrzeć cały obszar, który znajdzie się pod stabilizatorem. Należy zwrócić uwagę na zadrapania, wysypkę, obrzęk, strup, pęcherz, sączenie i miejsca bolesne przy dotyku. Założenie ortezy na aktywnie uszkodzoną skórę może pogłębić problem. Jeżeli wyrób musi być używany mimo rany lub opatrunku, sposób zabezpieczenia powinien określić personel prowadzący.
Nie należy nakładać tuż przed założeniem grubej warstwy tłustego balsamu, olejku ani maści, jeżeli instrukcja lub specjalista tego nie zaleca. Kosmetyk może zwiększyć przesuwanie się ortezy, zatrzymywać wilgoć i zmieniać siłę działania pasków. Pielęgnację nawilżającą lepiej zaplanować na czas po zdjęciu wyrobu, pozostawiając skórze możliwość pełnego wchłonięcia preparatu.
Skarpeta, rękaw lub podkoszulek jako warstwa ochronna
Wiele ortez zakłada się na cienką, gładką warstwę materiału. Może to być długa skarpeta bez grubych szwów, rękaw tekstylny albo dopasowany podkoszulek, zależnie od części ciała i zaleceń producenta. Taka warstwa ogranicza bezpośrednie tarcie, wchłania część wilgoci i ułatwia utrzymanie higieny.
Materiał nie może tworzyć fałd. Zagięta skarpeta pod ortezą stawu skokowego lub pomarszczona koszulka pod gorsetem może działać jak twarda krawędź, mimo że sama tkanina jest miękka. Przed zapięciem pasków warto wygładzić całą powierzchnię i sprawdzić, czy szwy nie wypadają dokładnie na kostce, bliźnie albo innym wrażliwym miejscu.
Nie każda orteza wymaga dodatkowej warstwy tekstylnej. Niektóre elastyczne stabilizatory są projektowane do bezpośredniego kontaktu ze skórą, a założenie ich na ubranie może zmieniać dopasowanie. Należy kierować się instrukcją konkretnego wyrobu oraz zaleceniem osoby dobierającej sprzęt, zamiast stosować jedną zasadę do wszystkich modeli.
Stopniowe przyzwyczajanie skóry w pierwszych dniach
Jeśli lekarz lub ortotyk nie zalecił ciągłego noszenia od pierwszego dnia, czas użytkowania często zwiększa się stopniowo. Krótsze sesje pozwalają sprawdzić, gdzie pojawia się nacisk i czy skóra wraca do prawidłowego wyglądu po zdjęciu wyrobu. Harmonogram powinien wynikać z celu leczenia, dlatego nie wolno samodzielnie skracać czasu noszenia po operacji ani wydłużać go „na zapas”.
Po każdej z pierwszych sesji warto zdjąć ortezę w dobrym oświetleniu i obejrzeć skórę. Royal National Orthopaedic Hospital zaleca kontrolę przed i po użyciu, a w razie trudności wykorzystanie lustra lub pomocy drugiej osoby. Szczególnie dokładnie trzeba sprawdzać okolice kostek, krawędzie stopy, rzepkę, łokieć, pachę i miejsca, w których kończą się twarde elementy.
Ważne jest także odczucie podczas ruchu. Orteza może być wyraźnie obecna, lecz nie powinna wywoływać narastającego pieczenia, punktowego bólu ani drętwienia. Dyskomfort, który pojawia się dopiero po kilkunastu minutach, często wskazuje na przesuwanie się wyrobu, niewłaściwie poprowadzony pasek albo różnicę w obwodzie kończyny spowodowaną obrzękiem.
Które ślady po ucisku wymagają konsultacji?
Równomierne, blade lub lekko różowe odciśnięcie może ustąpić niedługo po zdjęciu ortezy. North Bristol NHS Trust wskazuje, że zaczerwienienie utrzymujące się dłużej niż około trzydzieści minut albo uszkodzenie skóry jest sygnałem do przerwania używania ortezy i skontaktowania się z ortotykiem. Nie jest to jednak jedyne kryterium, ponieważ silny ból lub zaburzenia czucia wymagają reakcji niezależnie od wyglądu skóry.
- punktowe, intensywne zaczerwienienie dokładnie pod krawędzią lub elementem mocującym,
- pęcherz, otarcie, nadżerka albo sączenie,
- drętwienie, mrowienie lub wyraźne ochłodzenie kończyny,
- sinienie, bladość albo obrzęk poniżej miejsca ucisku,
- ból narastający mimo poprawnego ułożenia ciała,
- ślad, który nie znika po odpoczynku bez ortezy.
Nie należy przyklejać przypadkowych grubych podkładek wewnątrz wyrobu. Mogą one przenieść nacisk w inne miejsce i zmniejszyć dostępną przestrzeń. Korekta wyściółki, krawędzi i ustawienia pasków powinna być wykonana zgodnie z konstrukcją ortezy, najlepiej przez osobę zajmującą się jej dopasowaniem.
Wilgoć, pot i noszenie ortezy w ciepłe dni
Pod zamkniętą ortezą temperatura rośnie, a pot pozostaje dłużej na powierzchni skóry. Wilgotny naskórek łatwiej ulega tarciu i maceracji. W ciepłe dni może być potrzebna częstsza zmiana skarpety lub rękawa ochronnego oraz osuszenie skóry podczas zaplanowanej przerwy, o ile przerwa jest zgodna z zaleceniem medycznym.
Nie powinno się wsypywać pod ortezę przypadkowego talku ani używać intensywnie perfumowanych antyperspirantów. Proszek może zbijać się w grudki, a substancje zapachowe mogą podrażniać skórę. Jeżeli nadmierna potliwość utrudnia terapię, lepiej omówić rozwiązanie ze specjalistą i sprawdzić, czy można zastosować inną warstwę kontaktową albo wyściółkę.
Wilgotna orteza również zwiększa ryzyko problemów. Po myciu elementy powinny wyschnąć naturalnie zgodnie z instrukcją. Suszenie tworzywa na grzejniku lub gorącym nawiewem może je odkształcić, a niedosuszona pianka staje się nieprzyjemna dla skóry i sprzyja powstawaniu zapachu.
Czystość ortezy ma bezpośredni wpływ na skórę
Pot, złuszczony naskórek i pozostałości kosmetyków gromadzą się na wyściółce oraz paskach. Częstotliwość czyszczenia zależy od modelu i intensywności użytkowania, ale regularna kontrola powinna obejmować nie tylko zabrudzenia, lecz także pęknięcia, ostre krawędzie, poluzowane śruby i zużyte rzepy.
Twarde elementy zwykle czyści się wilgotną ściereczką lub łagodnym roztworem myjącym, jeśli producent na to pozwala. Wyjmowane wkładki mogą mieć osobne zasady prania. Silne rozpuszczalniki, wybielacze i preparaty dezynfekcyjne nie powinny być stosowane bez potwierdzenia, ponieważ mogą uszkodzić materiał albo pozostawić drażniące resztki.
Przed ponownym założeniem trzeba sprawdzić, czy wszystkie powierzchnie kontaktujące się ze skórą są suche. Warto również usunąć drobne ciała obce, na przykład piasek, okruszek lub zrolowaną nitkę. Mały element zamknięty pod ortezą może po kilku godzinach spowodować wyraźne punktowe uszkodzenie.
Otarcie bywa problemem dopasowania, a nie pielęgnacji
Jeżeli skóra jest czysta i sucha, a podrażnienie powraca w tym samym miejscu, przyczyną może być nieprawidłowe dopasowanie. Obrzęk może zmniejszać lub zwiększać obwód kończyny w ciągu dnia. Zmieniać się mogą również masa ciała, napięcie mięśniowe, sposób chodzenia i ułożenie stawu. Wyrób dobrany kilka miesięcy wcześniej nie zawsze zachowuje prawidłowe działanie bez kontroli.
Przed uznaniem, że orteza jest „za ciasna”, trzeba sprawdzić sposób jej zakładania. Pięta może nie być dosunięta do końca, zawias może znajdować się poza osią stawu, a paski mogą być zapięte w niewłaściwej kolejności. Drobny błąd zmienia rozkład sił i powoduje przesuwanie całego wyrobu podczas ruchu.
MedX posiada w ofercie ortezy i stabilizatory przeznaczone do różnych części ciała. Przy wyborze trzeba uwzględnić stronę ciała, rozmiar, poziom stabilizacji i sposób regulacji, ale także możliwość późniejszej korekty. Sam zgodny obwód z tabelą nie zastępuje oceny, czy krawędzie, zawiasy i paski znajdują się we właściwym miejscu.
Kiedy kontrola skóry musi być szczególnie dokładna?
Osoba z ograniczonym czuciem może nie zauważyć bólu, który u innego użytkownika skłoniłby do zdjęcia ortezy. Dotyczy to między innymi neuropatii, niektórych chorób neurologicznych i stanów po urazach. Wtedy oglądanie skóry ma większe znaczenie niż subiektywny komfort, a plan kontroli powinien uwzględniać pomoc opiekuna.
Większej uwagi wymagają również zaburzenia krążenia, cukrzyca, skóra bardzo cienka i krucha, aktywne choroby dermatologiczne oraz skłonność do obrzęków. Nowe zaczerwienienie nie powinno być automatycznie smarowane przypadkową maścią i zakrywane ortezą. Najpierw trzeba ustalić, czy jest skutkiem tarcia, nacisku, alergii kontaktowej, infekcji czy problemu niezwiązanego z wyrobem.
U dzieci skóra i wymiary ciała zmieniają się wraz ze wzrostem, dlatego ślady mogą pojawić się nagle mimo wcześniejszego dobrego dopasowania. Rodzic powinien zwracać uwagę nie tylko na skórę, lecz także na zmianę sposobu chodzenia, niechęć do zakładania wyrobu i próby samodzielnego luzowania pasków.
Prosta rutyna przed i po każdym użyciu
- Obejrzyj skórę oraz wnętrze ortezy.
- Upewnij się, że skóra i warstwa tekstylna są suche.
- Wygładź skarpetę, rękaw lub ubranie bez fałd.
- Ustaw staw i kończynę zgodnie z instrukcją.
- Zapnij paski we właściwej kolejności, bez nadmiernego dociągania.
- Po zdjęciu ponownie sprawdź kolor, czucie i ciągłość skóry.
- Zapisz powtarzające się miejsce ucisku i zgłoś je przy dopasowaniu.
Przygotowanie skóry do noszenia ortezy opiera się na higienie, suchości, gładkiej warstwie kontaktowej i regularnej obserwacji. Nie powinno polegać na maskowaniu bólu, samodzielnym przerabianiu wyrobu ani dokładaniu przypadkowych podkładek. Powtarzające się otarcie jest informacją, że trzeba sprawdzić sposób zakładania, dopasowanie lub stan ortezy.
Źródła: Royal National Orthopaedic Hospital, poradniki dla użytkowników ortez kończyn i tułowia; North Bristol NHS Trust, zalecenia dotyczące ortezy stopowo goleniowej; oferta ortez i stabilizatorów MedX. Tekst ma charakter informacyjny. Sposób noszenia konkretnej ortezy powinien wynikać z instrukcji wyrobu i zaleceń osoby prowadzącej leczenie.